نبشته‌هاي کهن نسخه‌شناسي پژوهشگران پژوهش‌‌ها

> گفتارهایی در ایرانی باستان و میانه

---

گفتارهایی در ایرانی باستان و میانه

سالار رضازاده
جهان کتاب، سال چهاردهم. شمارهء 3-5

---

گفتارهایی در ایرانی باستان و میانه

پژوهش‌های ایرانی باستان و میانه (مجموعه مقالات). بدالزمان قریب. به کوشش محمد شکری فومشی. تهران: طهوری. 1386. 254ص. 52000 ریال.

دکتر قریب، استاد پیشین گروه فرهنگ و زبان‌های باستانی دانشگاه تهران و عضو پیوستهء فرهنگستان زبان و ادب فارسی است. استاد با فرهنگ و زبان‌های باستانی و میانهء ایران به خوبی آشنا و در زمینهء زبان، ادبیات و فرهنگ سغدی تخصص و شهرت جهانی دارند. جای خوشبختی است که اخیراً مجموعه مقالات وی در دو زمینهء ایرانی باستان و میانه و نیز سُغدی[1] به کوشش آقای محمد شکری فومشی منتشر شده است. در این کوته‌نوشت قصد بر آن است که مجموعه مقالات ارزشمند استاد در زمینهء ایرانی باستان و میانه معرفی و بررسی شود.

کتاب حاضر بعد از سخن ویراستار و زندگی‌نامهء علمی استاد، شامل چند بخش و هر بخش شامل چند مقاله به شرح زیر است: فارسی باستان و میانه؛ دستور تاریخی و گویش؛ مانویت؛ به بهانهء جشن و سفر؛ و مقالات انگلیسی.

از خشایارشا (486 تا 465 ق.م) کتیبه‌های چندی برجا مانده است.[2] یکی از این کتیبه‌ها که در اسفندماه سال 1345 در نزدیکی تخت‌جمشید یافته شده است رونوشتی از کتیبهء آرامگاه داریوش (522 تا 486 ق.م) در نقش رستم است. در اولین مقاله از بخش اول این مجموعه با عنوان «کتیبظ تازه‌یافتهء خط میخی منسوب به خشایارشا» به نحوه و کیفیت دسترسی استاد قریب به کتیبهء مذکور پرداخته شده است.

مقالهء دوم با عنوان «کتیبهء تازه‌یافتهء خط میخی منسوب به خشایارشا» که می‌توان گفت مکمل مقالهء اول است شامل آوانویسی، ترجمه، وجوه اختلاف کتیبهء مذکور (XPI) با کتیبهء داریوش در نقش رستم (DNB) و فهرست واژه‌های مطالعه شده است. از آن‌جا که از سال انتشار مقاله حدود نیم سده می‌گذرد، در قسمت یادداشت‌های افزوده به تحقیقاتی که در این مدت در این‌باره انجام شده است اشاره شده و در پایان هم تصویر کتیبه آمده است.[3]

در مقالهء «ماهیار نوابی و سنگ‌نبشته بَغستان (بیستون)» بعد از بررسی مختصر ترجمهء مرحوم دکتر ماهیار نوابی از کتیبهء بیستون که از نخستین پیشکسوتان ترجمهء کامل و روشمند کتیبهء مذکور به زبان فارسی بود، به تحلیل واژهء بَغستان که در عنوان مقالهء استاد ماهیار نوابی در مجلهء سخن آمده بود پرداخته و چنین نتیجه‌گیری کرده‌اند که این پژوهش تأییدی است بر نظر دیودروس سیسیلی که از قول کتزیاس از کوهی به نام Bagistan نام برده، و این که در زبان فارسی باستان واژهء bagistān وجود داشته که از راهی فارسی‌میانه و یا به طور مستقیم به صورت وام‌واژه به سغدی نیز وارد شده است. استاد مقالهء بعدی تحت عنوان «آپادانا: ایوان» بعد از توضیحات مقدماتی دربارهء آپادانا در کتیبه‌ها و تاریخ هخامنشیان، به اشتقاق و معنی واژهء فارسی باستان apadāna پرداخته و در ادامه نظریات دانشمندان مختلف را بررسی ودر پایان هم‌نظر هنینگ را که ریشهء ایوان فارسی را apadāna فارسی باستان می‌داند تأیید کرده است.

مقالهء «کتیبه‌ای به خط پهلوی در چین» در اصل معرفی کتیبهء سنگ گور شاهدختی ایرانی است که پدرش از سرداران و از خاندان سورن بوده. استاد ابتدا به طور مختصر به متون کشف شده در چین و ترکستان پرداخته و در ادامه عکس‌هایی از کتیبه را به همراه ترجمهء آن آورده است.

بی‌شک کریستیان بارتُلُمه از بزرگ‌ترین ایران‌شناسان بود که خدمات ارزنده‌ای به ویژه در زمینهء زبان‌های باستانی ایران انجام داد. وی با مقایسهء زبان‌های ایرانی با زبان‌های دیگر هندواروپایی به کشف قانونی در تحول آوایی زبان‌های ایرانی نایل آمد که به قانون بارتُلُمه مشهور است. استاد در اولین مقاله از بخش دوم با عنوان «تأثیر قانون بارتُلُمه در زبان‌های ایرانی باستان و میانه پرداخته است.

دکتر قریب در مقالهء «تحول وجه تمنایی به ماضی استمراری در زبان‌های ایرانی» به این تحول در زبان‌های فارسی باستان، اوستایی، زبان‌های ایرانی میانهء شرقی (سُغدی، خُتَنی، بلخی)، زبان‌های ایرانی شرقی جدید، زبان‌های ایرانی میانهء غربی و نیز فارسی دری پرداخته است.

در مقالهء «تاریخچهء گویش‌شناسی در ایران» که آخرین مقالهء بخش دوم است به تحقیقات گویش‌شناسی در ایران و آثار و فعالیت‌های زنده‌یاد استاد دکتر صادق‌کیا، دکتر احسان یارشاطر، استاد ایرج افشار (که از پیشکسوتان در این حوزه بودند) تا محققان بعدی پرداخته شده است.

استاد قریب در مقالهء «سخنی دربارهء منوهمد روشن (بهمن روشن)» به تحلیل و بررسی کتاب دانشمند شهیر آلمانی ورنر زوندرمان دربارهء نوس روشن که یکی از ایزدان نجات‌بخش مانوی و تجلی و تجسم مفهوم رستگاری است، پرداخته است.

مقالهء بعدی با عنوان «هفته در ایران قدیم؛ پژوهشی در هفت‌پیکر نظامی و نوشته‌های مانوی» در واقع بررسی روزهای هفته در متون مانوی و هفت‌پیکر نظامی است که در ادامه دایرهء این بررسی به متون سغدی و نیز متون ایرانی‌میانهء غربی نیز کشیده شده است.

«خدای دین مزدیسنان در یک متن مانوی» و «عدد پنج در اسطورهء مانی» از دیگر گفتارهای بخش مانویت کتاب حاضر است.

در مقالهء بعدی با عنوان «نوروز؛ جشن بازگشت به زندگی؛ جشن آفرینش و جشن تجلی عناصر فرهنگ مدنی» به بررسی و تحلیل نوروز در زمینه‌های ذکرشده در عنون مقاله پرداخته شده است. نکتهء درخور اشاره در مورد این مقاله، عدم ذکر کامل منابع و مراجع است.[4]

گزارش سفر استاد قریب به دانشگاه سن‌پترزبورگ برای تدریس در یک دورهء دوهفته‌ای، آخرین مقالهء بخش جشن و سفر و هم آخرین مقالهء فارسی این کتاب ارزشمند را تشکیل می‌دهد.

این کتاب نیز بخشی به زبان انگلیسی دارد شامل مقدمه‌ای دربارهء زندگی علمی استاد و نیز دو مقاله که در مجلات بین‌المللی منتشر شده‌اند.

مقالهء اول با عنوان «کتیبهء تازه‌یافته به فارسی باستان» در واقع گزارش انگلیسی کتیبهء جدید خشایارشاست که در آغاز این گفتار به آن اشاره شد.

می‌توان گفت استاد در مقالهء بعدی با عنوان «اهمیت اعداد در اساطیر مانوی» به تکمیل مبحث عدد پنج در اسطورهء مانی ولی با در نظر گرفتن تمام اعداد ذکر شده در اساطیر، پرداخته است.

در پایان ضمن توصیهء خواندن این کتاب به تمامی محققان و پژوهشگران فرهنگ ایران باستان، باید گفت این مجموعه از بهترین کتاب‌هایی است که در دههء اخیر در زمینهء فرهنگ و زبان‌های باستانی و میانهء ایران در کشور منتشر شده و به همین سبب باید از مؤلف دانشمند مجموعه، دکتر بدرالزمان قریب و نیز آقای محمد شکری فومشی که دسترسی به مقالات ارزشمند استاد را با تهیهء این کتاب سهل نموده‌اند سپاسگزاری کرد.