> کتاب پنجم دینکرد. آوانویسی، ترجمه، تعلیقات، واژه‌نامه، متن پهلوی. ژاله آموزگار و احمد تفضلی. تهران: معین، 1386. 328ص. 35000 ریال.

کتاب پنجم دینکرد. آوانویسی، ترجمه، تعلیقات، واژه‌نامه، متن پهلوی. ژاله آموزگار و احمد تفضلی. تهران: معین، 1386. 328ص. 35000 ریال.

سالار رضازاده
جهان کتاب، سال سیزدهم، شمارهء 1 و 2، فروردین - اردیبهشت 1387

عصر ساسانی از درخشان‌ترین ادوار فرهنگی ایران پیش از اسلام است ولی با توجه به رواج سنت شفاهی در آن روزگار، مکتوبات اندکی از این دوره به دست ما رسیده و بیشتر کتاب‌های پهلوی (فارسی‌میانه) در اوایل دورهء اسلامی نگاشته شده است. در تقسیم‌بندی آثار پهلوی برخی از آنها را باید جزو دانشنامه‌های دینی دانست و در این میان کتاب‌ها/بخش‌های نه‌گانهء دینکرد از مهم‌ترین آنهاست.[1] تاریخ تدوین نهایی این آثار، سده‌های اولیهء اسلامی بویژه قرن‌های سوم و چهارم است.[2] دینکرد به معنای اعمال و کرده‌های دینی است و در اصل نُه کتاب را شامل می‌شده است که کتب اول و دوم و بخشی از کتاب سوم از میان رفته است. دینکرد جزو متون مفصل پهلوی است و به منزلهء دانشنامهء زردشتی است که از گردآوری و تدوین مطالبی از نوشته‌های پیش‌زردشتی سامان یافته است.[3]

از بخش‌های و کتابهای موجود و شناخته‌شدهء این به اصطلاح دانشنامهء مزدیسنی کتاب سوم مشتمل بر اصول عقاید زردشتی با دیدی کلامی و فلسفی توأم با انتقادهایی از ادیان دیگر از جمله مسیحیت، اسلام و یهود است.

کتاب چهارم برگزیده‌ای از کتاب ایوین تألیف آذرفرنبغ فرخزادان است[4] که مطالبش همانند موضوعات کتاب سوم است با این تفاوت که جنبهء جدلی آن ضعیف‌تر است ولی نثر کتاب پیچیده و دشوارتر است.

کتاب پنجم دینکرد که در ادامه به آن خواهیم پرداخت.

کتاب ششم شامل اندرزنامه‌های پهلوی است و بی‌گمان بزرگ‌ترین اندرزنامهء موجود به زبان فارسی‌میانه است.

کتاب هفتم براساس یکی از نَسک‌های اوستا به نام سپند نسک نوشته شده و با شرحی دربارهء پیام‌آوران اورمزد پیش از زردشت آغاز می‌شود، ولی بیشتر کتاب به زندگی زردشت[5] اختصاص دارد و در پایان هم به حوادث پس از زردشت تا پایان جهان و هزاره‌های موعودهای زردشتی، اوشیدر، اوشیدرماه و سوشیانس می‌پردازد.

کتاب هشتم خلاصه‌ای از اوستای موجود ساسانی و به همین سبب (دربرداشتن خلاصهء قسمت‌هایی از اوستا که امروزه از میان رفته) سخت ارزشمند است.

کتاب نهم شامل سه نسک اوستای ساسانی است که امروز اصل آنها را در دست نداریم. این نسک‌ها هر چند جزء نسک‌های گاهانی به شمار آمده‌اند ولی اشارات اساطیری در آنها وجود دارد که در جای دیگر نظیر آنها یافته نمی‌شود.

کتاب پنجم دینکرد شامل دو بخش اصلی است: بخش نخست دربردارندهء پاسخ‌هایی است که آذرفرنبغ فرخزادان در کتابی موسوم به سمران به یعقوب خالدان داده است و در آن پس از شرح مختصری دربارهء سابقهء مردم سمران و همکاری آنان با ایرانیان در زمان لهراسب به طور موجز از سرگذشت دین اورمزد پیش از زردشت سخن رفته است. سپس شرح زندگی زردشت، از هنگام بسته‌شدن نطفه تا کودکی و به پیامبری رسیدن و درگذشت وی به اختصار آمده است و تفصیل این مطالب را در کتاب هفتم دینکرد می‌یابیم.

بخش دوم پاسخ‌هایی است که آذرفرنبغ فرخزادان به سی‌وسه پرسش بخت‌ماری مسیحی داده است و زمینهء این پرسش و پاسخ‌ها مربوط به امور فلسفی، الهام ایزدی، پرستش و آیین‌های دینی زردشتی است.

کتاب پنجم دینکرد از نظر شیوهء جدلی بسیار سست‌تر از کتاب سوم است و گاهی در آن به جای استدلال‌های منطقی از برتری‌های ملی و نژادی سخن رفته است. این بخش/کتاب از دینکرد اخیراً به همّت دکتر ژاله آموزگار استاد فرهنگ و زبان‌های باستانی دانشگاه تهران، به فارسی ترجمه و منتشر شده است و به تصحیح محقق نسبت به ترجمهء فرانس آن -که در سال 2000 میلادی چاپ شده- اضافاتی (در خواندن واژه‌ها و تعلیقات) و آمدن متن پهلوی دینکرد براساس چاپ مَدَن دارد.

آوانویسی و ترجمهء فارسی متن در دو بخش است که محتوای بخش اول در بیست‌ودو فصل به شرح ذیل است:

1) پیشگفتار کتاب پنجم دینکرد، 2) دربارهء تاریخ زندگی زردشت و دین مزدیسنی، 3) دربارهء الهام دین به، 4) دربارهء برگزیدگی و برتری تخمهء ایرانیان، 5) دربارهء اندرزهای اشوزرتشت، 6) دربارهء خشنودی و ناخشنودی آفریدگار، 7) پاسخ به پرسش مربوط به محافظت کردن، 8) دربارهء بهشت و دوزخ و رستاخیز، 9) دربارهء نیکنامی این جهان و رستگاری آن جهان و پاداش، 10) دربارهء تاوان گناهان، 11) گناهان، توبه و تاوان گناهان، 12) دربارهء شستن و پاک کردن از مردار و دیگر ناپاکی‌ها، 13) دربارهء پیشوایان دینی و اندرزهای آنان، 14) دربارهء خوردنی و آشامیدنی، 15) دربارهء جامه، 16) دربارهء مقدار خواسته و زن داشتن، 17) دربارهء بخشش، 18) دربارهء خویدوده، 19) دربارهء پرستش، گاهنبار، فروردیگان، روزگاری، نیایش غذا، نیایش به انسان، چهارپا، آتش، فلز، زمین، آب، گیاهان، ایزدان، 20) دربارهء پرهیز از سگ و انسان مرده، 21) دربارهء نمازبردن به مردمان، 22) دربارهء حقانیت مزدیسنان و خطاکاری غیر مزدیسنان.

از نکات و اشارات مهمی که در متن این بهره از دانشنامهء مزدیسنی جلب نظر می‌کند می‌توان از این مسائل یاد کرد: تاریخ و فرهنگ ساسانیان (در ص 32 به دشمنی خیونان با دین و بیم کی‌گشتاسب از آنان و پذیرفتن دین[6]، در ص 36 به گردآورندگان و تنظیم‌کنندگان دین (زردشتی) توسط اردشیر[7] و در همین صفحه به باورهای دروغین مانند مسیحیت و مانویت[8]، در ص 48 به ازدواج با نزدیکان (محارم)[9]، در ص 70 به عدم دفن مردگان[10] اشاره شده است)، اساطیر (در ص 34 به پیروزی ایرانیان بر ارجاسب تورانی و خیونانی و دیگر انیران اشاره شده[11])؛ زبان و واژگان (در ص 114 در مورد کاربرد تاریخی وند[12]، در ص 116 توضیح در مورد معانی مختلف یک واژه به دلیل اختلاف تلفظ و معنی در زبان پهلوی[13]).

نسخهء خطی کتاب پنجم دینکرد در مجموعهء K43 اساس کار دکتر آموزگار بوده است. این دستنویس توسط مهرآباد پسر انوشه‌روان پسر رستم به کتابت در آمده و شامل چند پایان‌نوشت به تاریخ 936 یزدگردی برابر با 1587م، 938 یزدگردی برابر با 1589م و نیز 943 یزدگردی برابر با 1594 میلادی است. ظاهراً نسخه و اصل دستنویس در سال 639 یزدگردی برابر با 1020 میلادی کتاب شده بود. این نسخه شامل دو بخش است. بخش دوم دارای 42 برگ است و انجامه‌ای ندارد و شامل این متنهاست: بخشی از کتاب سوم دینکرد، کتاب پنجم دینکرد و کتاب نهم دینکرد.[14]

در مورد تاریخچهء ترجمهء این کتاب به زبان‌های زندهء امروز در مقدمهء کتاب آمده است:

- سنجانا این کتاب را در جلد نهم و دهم مجموعهء ترجمهء دینکرد به سال‌های 1900 و 1907 میلادی منتشر نموده است.

- وست بخشی از این متن را در XLVII مجموعهء کتب مقدس شرق به انگلیسی ترجمه کرده است.

- دومناش خلاصه‌ای از مطالب این کتاب را در اثر ارزندهء خود، دینکرد، به فرانسوی ترجمه نموده است.

- موله در آثار خود بندهایی از این کتاب را به فرانسه ترجمه کرده است.

- نیبرگ فصل اول این کتاب را به انگلیسی ترجمه کرده است.

- کانگا بخش دوم را به انگلیسی ترجمه کرده است.

بنا بر مطالب ذکر شده و تا آنجا که نگارنده اطلاع دارد تاکنون فقط کتاب سوم دینکرد به فارسی ترجمه شده[15] و اینک ترجمهء کتاب پنجم دینکرد گامی دیگر در پیشبرد مطالعات ایران‌شناسی و پهلوی‌شناسی در ایران است.

و کلام آخر از قول خانم دکتر آموزگار اینکه «چه دریغ که احمد تفضلی پایان این کار را ندید».