اشميت، روديگر (Rüdiger Schmitt) (ويراستار)، راهنماي زبانهاي ايراني، ترجمهء آرمان بختياري، عسکر بهرامي، حسن رضائي باغ‌بيدي، نگين صالحي‌نيا (زير نظر حسن رضائي باغ‌بيدي)، انتشارات ققنوس، تهران 1382، دو جلد، 835 صفحه + نقشهء پراکندگي زبانهاي ايراني.

کتاب راهنماي زبانهاي ايراني ترجمه‌اي است از کتاب Compendium Linguarum Iranicarum (Wiesbaden 1989) که هفده تن از دانشمندان برجسته در حوزهء زبان‌شناسي ايراني زير نظر پروفسور روديگر اشميت، در سال 1989، به چاپ رسانده‌اند. اين اثر از منابع مهم در زمينهء زبانها و گويشهاي ايراني از ديرباز تاکنون به شمار مي‌آيد .بخشهاي مختلف کتاب به زبانهاي آلماني، انگليسي و فرانسه نوشته شده است و چند تن از پژوهشگران ايراني، زير نظر دکتر حسن رضائي باغ‌بيدي، آن را به فارسي ترجمه کرده‌اند....

اوستا، کتاب مقدس پارسيان، مقدمه، تصحيح و تحشيهء کارل فريدريس گِلدنر، با پيشگفتار ژاله آموزگار، انتشارات اساطير با همکاري مرکز بين‌المللي گفت‌وگوي تمدنها، تهران، 1381.

به تازگي اوستايي که کارل فريدريش گلدنر (1852-1929) استاد و پژوهندهء آلماني زبانهاي هندوايراني آن را تصحيح کرده و بر آن مقدمه‌اي جامع و حاشيه‌اي عالمانه نگاشته بوده، با پيشگفتاري محققانه به قلم ژاله آموزگار دربارهء گلدنر و اهميت کارش در تدوين و تصحيح اوستا و توضيحاتي نسبتاً مفصل دربارهء زبان و بخش‌بندي اوستا، در قطع رحلي سلطاني به صورت دو رنگ (مشکي و قرمز) در يک جلد تجديد چاپ شده است....

بارتلمه، کريستيان (Christian Bartholomae)، فرهنگ ايراني باستان (به اضمام ذيل آن)، با پيش‌گفتار فارسي دکتر بدرالزمان قريب، انتشارات اساطير با همکاري مرکز بين‌المللي گفت‌وگوي تمدنها، تهران 1383، 35+287+XIII+1000 (2000 ستون) + XXXII صفحه.

عنوان اصلي اين کتاب Altiranisches Wörterbuch (zusammen mit zum Altiranischen wörterbuch) است و براي اولين بار در ايران به صورت اُفست چاپ شده است. پيش‌گفتار کتاب، عناوين زير را در بر مي‌گيرد: «مدخل»، «زندگي‌نامه»، «تحقيقات و آثار بارتلمه»، «قانون بارتلمه»، «کتاب‌نامهء آثار بارتلمه» و «تأثير قانون بارتلمه بر ساختار فعلهاي زبان فارسي»...

بررسي و نقد کتاب «زبانِ پهلوي، ادبيات و دستورِ آن»

زبانِ پهلوي، ادبيات و دستورِ آن، ژاله آموزگار، احمدِ تفضلي، انتشاراتِ آگاه، تهران 1373، 153 ص. تا آنجا كه نگارنده‏ي اين سطور به ياد دارد، نخستين كتابي كه براي راهنماييِ علاقه‏مندانِ زبان و ادبيات پهلوي در زبانِ فارسي نوشته شد راهنماي زبانِ پهلوي نام داشت و به همتِ يكي از استادانِ زبانِ پهلويِ دانشگاهِ تهران –دكتر روبن آبراهاميان- به رشته تحرير كشيده شده بود. دكتر ابراهاميان، بعدها، به ارمنستان مهاجرت كرد و در همان جا نيز درگذشت. اما در طولِ زندگي در آن كشور –كه در آن هنگام يكي از جمهوري‏هاي اتحادِ جماهيرِ شوروي به شمار مي‏رفت- يك فرهنگِ پهلوي به چهار زبان فارسي، ارمني، روسي و انگليسي نيز تأليف كرد كه انتشاراتِ آن زمانِ شوروي آن را به چاپ رساند و به ايران هم آمد و ظاهراً تماميِ كتاب به خط خود آن دانشمند فقيد بود. روانش شاد كه تا زنده بود از تحقيق و تتبّع در زبان پهلوي دست نكشيد و از...

جکسون، آبراهام والنتاين ويليامز (Abraham Valentine Williams Jackson)، دستور زبان و گزيدهء متون اوستايي، با پيش‌گفتار فارسي دکتر حسن رضائي باغ‌بيدي، اساطير، تهران 1383، 388 (16+273 و xlviii+112 و vii) صفحه.

...

درآمدي بر زبان ختني (دستور، متن گزيده، واژه‌نامه)، دکتر مهشيد ميرفخرايي، تهران: پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، 1383، 288ص.

اين کتاب شامل 5 گفتار است. در گفتار نخست، به اجمال، به معرفي سرزمين ختن، زبان آن، سکاها، ريشه‌شناسي واژهء ختن و سکا و اسناد ختني پرداخته شده است. در گفتار دوم، ابتدا به خط متون ختني اشاره شده و سپس کلياتي از آواها و نظام آوايي زبان ختني مطرح شده است. موضوع گفتار سوم توصيف ساختار دستوري زبان ختني، صرفِ اسم و صفت با ستاکهاي گوناگون، ضماير، دستگاه فعل و وندهاست. در گفتار چهارم، مؤلف بخشي از متن زامباستا را براساس ويرايش، آوانويسي و ترجمهء امريک (R.E. Emmerick) به فارسي ترجمه کرده است. گفتار پنجم را واژه‌نامه، کتاب‌نامه و نمايه تشکيل مي‌دهد...

راشد محصل، محمدتقي، سروش يسن، پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، تهران 1382، 244 صفحه.

يسنا (اوستا: yasna-، سنسکريت: yajna-، پهلوي: yasn، قس فارسي: جشن، از ريشهء yaz- «ستايش کردن، پرستش کردن»)، بخشي از اوستا، کتاب ديني زردشتيان است که خود مشتمل بر پنج بخش يسنا، ويسپرد، يشت‌ها، خرده‌اوستا و ونديداد است. يسنا به 72 ها يا باب تقسيم شده است. گاهان، هفده سرود از سرودهء خود زردشت، در ميان يسنا جاي دارد....

ستوت يسن نسک گم‌شده‌يي که گم نشده

اوستا، پي صدها سال بالش وگسترش خود، به اوجي رسيده بود که آورده‌اند آن را با آب زر و در دو نسخه بر 12000 پوست گاو نوشته در دو گنجينه نگاه مي‌داشتند تا آن که اسکندر مقدوني تاخت و بسي از آن را يا با خود برد، يا بر باد داد. در زمان اشکانيان کوششي بر گردآوري آن‌چه به ياد موبدان يا در نوشته‌هاي پراکنده بازمانده بود، آغاز شد و اين کار دشوار گردآوري، بررسي، پالايش، پيرايش، گزارش و آرايش تا زمان انوشيروان کشيد و سرانجام به شيرازهء 21 نسک يا جلد درآمد. اين «دائرة‌المعارف» ساساني، گذشته از دانش و آگاهي ديني و نماز و نياز کيشي، داراي بخش‌هاي گوناگون پيرامون بازرگاني، بهداري، پزشکي، تاريخ، جغفريا، داوري، کشورداري، کشاورزي، هنر و ديگر دانش‌هاي زمان بود. بيست و يک نسک براي اين چون بند بنيادي اوستا، يتااهو 21 واژه دارد. از اين‌ها، هفت نسک گات‌هايي، هفت نسک نسک «هاتک مانسريک» و هفت نسک دادي بودند. نسک‌هاي گات‌هايي دربارهء «دانش و کنش والاتر مينوي، نسک‌هاي دادي پيرامون دانش و کنش مادي و نسک‌هاي هاتک مانسريک...

فرهنگ کوچک زبان پهلوي

در ميان کتابهاي لغت منتشر شده هميشه فقدان يا حداقل کمبود فرهنگ‌هاي مربوط به زبان‌هاي کهن احساس شده است. شايد دليلش، مخاطبين محدود آن باشد. اما اگر حوزهء زبان‌شناسي تاريخي را بسط دهيم اين دليل چندان موجه نخواهد بود.
به نظر نگارنده، هرچند کتاب حاضر با هدف فراهم آوردن يک منبع اصلي براي زبان فارسي ميانه و در شکل جزئي‌تر زبانشناسي تاريخي گردآوري شده اما مي‌توان آنرا به عنوان منبعي فرعي براي دروس تاريخ و باستانشناسي نيز به کار برد، چه بسا که دانش‌هاي مذکور ارتباطي تنگاتنگ با زبانهاي کهن داشته و جهت تحليل بخش قابل ملاحظه‌اي از آثار و اسناد به جاي مانده بدان وابسته‌اند. ...

کتيبه‌هاي اشکاني نيسا (اسناد اقتصادي)، آي. ام. دياکونوف، آ. ليوشيتس، ويراستار: ديويد مکنزي، ترجمهء شهرام حيدرآباديان، تهران: کلام شيدا، 1383، 222ص.

کتيبه‌هاي اشکاني نيسا ترجمهء جلد دوم از مجموعهء Corpus Inscriptionum Iranicarum با عنوان Parthian Economic Documents from Nisa است. ويرانه‌هاي نيسا (نسا) در جنوب منطقهء کُپِت‌داغ، در همسايگي دهکده‌اي معروف به باقر، در 18 کيلومتري عشق‌آباد واقع است. در اين مکان دو محوطهء باستاني شناسايي شده که باستان‌شناسان آنها را نيساي قديم و نيساي جديد ناميده‌اند. اولين ...

گفتگوي مهرانگيز رساپور با دکتر احسان يارشاطر درباره‌ي " ايرانيکا  " Iranica

آقاي دكتر يار شاطر، بسياري از كساني كه با نام و آثار شما آشنا هستند مي‌دانند كه شما از دوران جواني زندگاني خود را وقف شناخت فرهنگ ايراني در زمينه‌هاي مختلف، بويژه ادبيات فارسي، و شناساندن آن نخست به ايرانيان و سپس به جهانيان كرده‌ايد. شما در مقام استاد دانشگاه، نخست در دانشگاه تهران و سپس به عنوان استاد كرسي ايران‌شناسي در دانشگاه كلمبيا در نيويورك و رئيس مركز ايرانشنلسي در آن دانشگاه، و همچنين به عنوان پايه‌گذار و رئيس ”بنگاه ترجمه و نشر كتاب“ در ايران با سرپرستي نشر آثار بسيار از فرهنگ ايراني و زبان فارسي، در جوار آثار پژوهشي خودتان، به اين كار بزرگ با پشتكار بي‌نظيري همت گمارده‌ ايد. در اين عرصه‌ها، چه در ايران و چه در خارج از ايران، ده‌ها اثر از آثار عمده‌ي فرهنگ ايراني زير نظر شما منتشر شده است. اما همه مي‌دانند كه بزرگترين اثر در ميان همه‌ي آن‌ها دانشنامه ايرانيكا ست كه با مديريت و ويراستاري شما از حدود سه دهه‌ي پيش آغاز شده و در شرايطي بسيار نامساعد، اما با اراده و همتي شگفت‌انگيز همچنان به پيش مي‌رود. به عبارت ديگر، نام يارشاطر يادآور اين اثر...

مهر و داد و بهار (يادنامهء مهرداد بهار)، به کوشش اميرکاوس بالازاده، انجمن آثار و مفاخر فرهنگي، تهران 1377، 372 صفحه.

زنده‌ياد مهرداد بهار، ايران‌شناس، در آبان‌ماه 1373 روي در نقاب خاک کشيد. از آثار اوست: پژوهشي در اساطير ايران، ترجمة فارسي بندهشن، واژه‌نامة بندهشن و واژه‌نامة گزيده‌هاي زادسپرم...

ميرفخرايي، مهشيد، بغان يسن، پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، تهران 1382، 206 صفحه.

کتاب ديني زردشتيان اوستا نام دارد و به اين لحاظ زباني را که اين کتاب بدان نوشته شده است اوستايي ناميده‌اند. متون اوستايي، بر اساس ويژگيها و قدمت زباني، به دو دسته تقسيم مي‌شوند: اوستاي گاهاني و اوستاي متأخر. متون گاهاني شامل گاهان، هفده سرودهء خود زردشت و يسنهاي هَپتنگهايتي (Haptaηhāitī) يا يسنهاي هفت‌فصل است. اوستاي متأخر شامل يسن‌ها، ويسپرد، يشتها، ونديداد و خُرده‌اوستاست. يسن و يشت هر دو از ريشهء yaz- «ستايش کردن، پرستش کردن» هستند. يسنا به 72 ها يا فصل تقسيم شده است که گاهان نيز در ميان آن جاي دارد. يسن‌هاي 19 تا 21 بغان يشت ناميده شده و تفسيري است بر سه دعاي معروف زردشتي: اَهُونَوَر، اَشِم وُهُو و ينْگهِه‌هاتام....

نقد و بررسي «بررسي فروردين‌يشت (سرود اوستايي در ستايش فروهرها)، چنگيز مولايي، تبريز: انتشارات دانشگاه تبريز، 1382، سه + 424 ص.

اين اثر نخستين کار علمي چنگيز مولايي در قالب کتاب به شمار مي‌آيد. اصل آن پايان‌نامهء دکتري وي بوده که در شهريور 1377 در گروه فرهنگ و زبانهاي باستاني دانشگاه تهران از آن دفاع کرده است. انتشار اين کتاب، در درجهء نخست، در زمينهء آثار و ادبيات زبان اوستايي و در درجهء دوم، در حوزهء ادبيات ايران پيش از اسلام بسيار مفيد و حائز اهميت است. چنانکه، جز آثار پورداود از ترجمه‌هاي اوستا، تاکنون آثار جدي و علمي در اين زمينه...

نقد و بررسي فرهنگ تطبيقي عربي با زبانهاي سامي و ايراني

مؤلف در مقدمهء کتاب توضيح داده است که بعد از انتشار فرهنگ هزوارشهاي پهلوي به فکر تهيهء تأليف يک فرهنگ بزرگ تطبيقي عربي با زبانهاي سامي افتاده است و به تدريج مواد آن را فراهم ساخته و آن را به صورت فرهنگ کنوني مدون کرده است. در اين فرهنگ نخست کلمهء عربي (همراه با ترجمهء فارسي و انگليسي) و سپس معادل آن در ديگر زبانهاي سامي مانند آرامي و سرياني و مندائي و غيره آورده شده است. کلمات عربي به ترتيب معمول فرهنگ‌نويسان عرب با در نظر گرفتن ريشهء سه حرفي آنها تنظيم يافته است....

نقد و بررسي کتاب «جشن‌نامه دکتر محسن ابوالقاسمي و نقد برخي از مقالات آن

روز چهارشنبه سوم اسفندماه 1384، مراسم بزرگداشت استاد دکتر ابوالقاسمي در ميان دوستداران و شاگردان ايشان، در مجمعي سرشار از صميميت و شادي برگزار شد و يشت فرزانگي، در ستايش مقام علمي استاد، به ايشان تقديم شد. جاي خوشحالي است که همت اولياي شوراي گسترش زبان فارسي و بعضي شاگردانِ استاد، پس از دو سالي ثمر داد تا حق گوشه‌اي از خدمات علمي اين استاد فرزانه گزارده شود. ولي با وجود کوشش بي‌دريغ اولياي امر، حاصل کار نه چيزي است درخور استاد و اين نه گناه جامعان و فراهم‌آورندگان کتاب، که قصور بعضي نويسندگان مقالات است...

نيبرگ، هنريک ساموئل (Henrik Samuel Nyberg)، دستورنامهء پهلوي، انتشارات اساطير با همکاري مرکز بين‌المللي گفت‌وگوي تمدنها، دو جلد، تهران 1381، جلد اول 255 (26+205+XXIV) صفحه، جلد دوم 286 (284+II) صفحه.

اين اثر به صورت مختصر و با نقايصي چند -همان‌گونه که مؤلف در مقدمهء اصلي کتاب خود شرح مي‌دهد- با عنوان ِ Hilfsbuch des Pehlevi ، در شمارگان محدود و به زبان آلماني، در سالهاي 1928 و 1931 در اُپسالا (Uppsala) به چاپ رسيد. پس از آن، نيبرگ طي ساليان دراز به تکميل و رفع نقايص آن پرداخت و اين بار آن را، در 1964 و 1974، با عنوان A Manual of Pahlavi ، به زبان انگليسي، در آلمان به چاپ رساند...

واژه‏نامه مينوي خرد

كار تحقيق علمي در زبانهاي ايراني را اروپائيان آغاز كردند و تحقيقات جدي و آثار ارزانده‏اي كه هم‏اكنون در اين زمينه در دست است از آنان است. ايرانيان بسيار دير متوجه اين‏گونه تحقيقات شدند و در نتيجه هنوز معني كار دقيق و علمي در زمينه زبان براي اكثر كساني كه به‏مطالعه آن علاقمند و براي بسياري از ايرانياني كه درباره زبان فارسي و لهجه‏هاي ايراني آثاري منتشر كرده‏اند روشن نيست. هنوز تصوري كه عده‏اي از ايران‏شناسان غربي از استادان زبان‏شناس و معلمين زبانهاي قديم ايراني دارند تصور كساني است كه معتقدند ايران مركز عالم است و تمام علوم از ايران سرچشمه گرفته و زبان فارسي اگر مادر زبانهاي دنيا نباشد لااقل مادر زبانهاي عربي و تركي و... است، يعني زبان ملت‏هايي كه با ايرانيان در تماس بوده و ناگزير گاه گاه برخوردي ...

يسن 53 (وهيشتوايشت‌گاه)، اندرز زردشت، گزارش و معني واژگان از دکتر محسن ابوالقاسمي، فروَهر، تهران 1382، 84 صفحه.

اين کتاب به مناسبت بزرگداشت سه هزار سال فرهنگ زردشتي، مصوب برنامهء سازمان جهاني يونسکو (2003 ميلادي)، منتشر شده است. يسنها بخشي از اوستاست و 72 هات دارد، گاهان 17 هات از يسنهاست و از 5 گاه تشکيل شده است. گاه پنجم هات 53 يسنهاست، که وهيشتوايشت‌گاه نام دارد. هات 53 دربارهء پيوند زناشوئي ِ پوروچيستا، دختر زردشت، و جاماسب حکيم است. در اين هات، به زندگي...

:: پربيننده‌ترين‌ها ::

زبان پهلوي، ادبيات و دستور آن

اساطير و فرهنگ ايراني در نوشته‏هاي پهلوي

تاريخ ادبيات ايران پيش از اسلام